Aralık-2008

SALACAK  TRANSFER  MERKEZİNİN  İSTANBUL  ULAŞIMI ÜZERİNE  ETKİSİ  HAKKINDA  DEĞERLENDİRME

      Vecdi Diker Çalışma Grubu
www.vecdidiker.org
ÖZET:

Bilindiği gibi, ulaşımı etkileyen en önemli faktörlerin başında zaman, maliyet ve konfor gelmektedir. Özellikle; büyük şehirlerde ulaşımı etkileyen bu faktörlerden birinin yada birkaçının değiştirilmesi ile tercih edilen ulaşım sistemi de değişmektedir. Oluşan bu durum, kentin hareketliliğini arttırması adına olumlu bir durumdur. Ancak; ulaşım sistemlerinde meydana gelen bu değişim, yolcu kaybeden ulaşım sistemlerini ve çalışanlarını olumsuz etkilemektedir. Ulaşımın geliştirilmesi ve hızlanması için yapılan bu çalışmaların tüm yönleri ile değerlendirilmesi, olumsuz etkilenecek ulaşım sistemlerinin de geliştirilmesi ve yaşatılması için önemlidir.

İstanbul’da raylı sistemlerin gelişmesi ile birlikte, mevcut ulaşım sistemlerinin yerine raylı sistemler daha fazla tercih edilir hale gelecektir. Özellikle, Marmaray Metrosunun devreye girmesinden sonra, erişim süresi çok uzun olan deniz ulaşımı, Marmaray Metrosu ile rekabet edemeyecek ve yolcularının önemli bir kısmı metro müşterisi olacaktır.

Marmaray Metrosu güzergahı, İstanbul deniz ulaşımında en fazla yolcu taşınan ve C Bölgesi olarak adlandırılan Kadıköy-Üsküdar-Sirkeci semtlerinin içinden geçmektedir. İstanbul’daki deniz yolculuklarının yapıldığı, 48-50 hattan 8-10’u kâr etmekte olup, kâr eden bu hatların tamamına yakını, Marmaray Metrosundan olumsuz etkilenecektir.

İstanbul’daki deniz ulaşımının, genel ulaşımdaki payının arttırılması için yapılması gereken çalışmalardan birisi de, geleceğe yönelik ulaşım projeksiyonlarında, deniz ulaşımının geliştirilmesi için yapılacak çalışmaların belirlenmesidir.

Mevcut durumda; Üsküdar’dan Eminönü, deniz yolu ile 3950 m. mesafede olup, yolculuk süresi      30 dk. kadar sürmektedir. Aynı mesafe metro ile 7 dk. sürecektir. Kadıköy ile Eminönü arası ise 5900 m. olup, deniz yolu ile 35dk. olan yolculuk süresi, metro ile 13-14 dk. seviyesine inecektir.

İstanbul’un kalbi konumunda olan Sirkeci, Eminönü, Karaköy ve Kabataş’ın Asya yakasında en yakın olduğu yer, Kız Kulesi’nin de bulunduğu Salacak Koyudur.

Salacaktan,  Sirkeci 2400 m., Eminönü 3100 m., Karaköy 2500 m., Kabataş 1800 m. ve Beşiktaş 2350 m. mesafede olup, buraya bir transfer merkezi yapılması halinde; Üsküdar-Beşiktaş hattı örneğinde olduğu gibi, daha sık seferler yapılabilecek ve yolculuk süreleri de 10-15 dakikaya inecektir.

Deniz derinliği 5-10 m. olan Salacak Koyunda yapılacak olan deniz dolgusu ile 60-70 dönüm büyüklüğünde bir deniz terminal istasyonu ve Transfer Merkezi yaratmak mümkündür.

Salacak Transfer Merkezine, Harem’de biten D100 Karayolunu bağlamak son derece kolaydır. Ayrıca; Birinci Çevre Yolunun, Bağlarbaşı-Çavuşdere-Salacak güzergahına yapılacak yeni bir yol ile bağlanması halinde, otobüs ve minibüs seferleri ile bu merkeze ulaşmak mümkün olacaktır.

Yine inşaatı devam eden Kadıköy-Kartal (Anadolu Ray) Metrosu ile Üsküdar–Dudulu Metrolarına    1-2 km. eklemek suretiyle, Salacak Transfer Merkezine ulaşmak mümkün olacaktır.

Diğer bir deyişle, Salacak Transfer Merkezi, Asya yakasındaki tüm yerleşimlerden çok kolay ulaşılabilecek bir yer konumunda olup, Avrupa yakasındaki önemli deniz terminal ve transfer merkezlerine en yakın konumda olacak ve Avrupa Yakasındaki 5 ayrı noktaya 10-15 dakikada ulaşımın sağlanabileceği yer konumunda olacaktır.

Salacak Transfer Merkezinin yapılması halinde, deniz ulaşımına önemli katkıları olacaktır.

I)  GİRİŞ

Bilindiği gibi, ulaşımı etkileyen en önemli faktörlerin başında zaman, maliyet ve konfor gelmektedir. Özellikle; büyük şehirlerde ulaşımı etkileyen bu faktörlerden birinin yada birkaçının değiştirilmesi ile tercih edilen ulaşım sistemi de değişmektedir. Oluşan bu durum, kentin hareketliliğini arttırması adına olumlu bir durumdur. Ancak; ulaşım sistemlerinde meydana gelen bu değişim, yolcu kaybeden ulaşım sistemlerini ve çalışanlarını olumsuz etkilemektedir. Ulaşımın geliştirilmesi ve hızlanması için yapılan bu çalışmaların tüm yönleri ile değerlendirilmesi, olumsuz etkilenecek ulaşım sistemlerinin de geliştirilmesi ve yaşatılması için önemlidir.

Ulaşım sistemlerinin geliştirilmesi ile olumsuz etkilenecek ulaşım sistemlerinin başında, deniz ulaşımı gelmektedir. Deniz ulaşımının etki alanı kıyı çizgisinden 3-5 km ötesine kadardır. Ayrıca, deniz ulaşım araçlarının sefer sayısı, kalkışı, seyir hızı ve yanaşması dikkate alındığında, diğer ulaşım sistemlerine göre çok yavaş kalmaktadır. Bu nedenledir ki deniz ulaşımının geliştirilmesi yada ulaşımdaki payının ve etkinliğinin korunması için, yeni arayışların sürdürülmesi gerekmektedir.

II) İSTANBUL’DAKİ  DENİZ  ULAŞIMININ  MEVCUT  DURUMU

İstanbul’da deniz ulaşımı çeşitli bölgelere ayrılarak yapılmaktadır. Bu bölgelerin başlıcaları  şunlardır.

a) A BÖLGESİ : İstanbul Boğazının Üsküdar-Beşiktaş Hattından başlayarak, Karadeniz’e kadar olan boğaz bölgesinde yapılan yolculukların yapıldığı bölgedir.

b) B  BÖLGESİ : Kadıköy-Sirkeci Hattının güneyinde kalan Marmara Denizi kıyısında yapılan deniz yolculuklarıdır.

c) C   BÖLGESİ  : Kadıköy-Sirkeci Hattı ile Üsküdar-Beşiktaş hattı arasındaki Boğaz Bölgesi ile Haliç ağzının içeren  bölgedir.

İstanbul’da 48-50 hatta sefer yapılmakta olup, bu hatların 8-10’u işletme açısından karlı durumdadır. Diğer hatlarda yapılan seferler ise karlılık açısından ya çok düşüktür, yada çoğunlukla zararına çalışmaktadır.

İstanbul’da yapılan deniz yolculuklarının % 80’i C Bölgesinde yapılmaktadır. İşletme açısından karlı olduğunu ifade ettiğimiz 8-10 hattın tamamına yakını, C Bölgesinde bulunmaktadır. Bunun sebebi, iki yaka arasının çok yakın olması ve iş, ticaret ve yönetim merkezlerinin bu alan içerisinde kalmasıdır.

İstanbul’da yapılan yolculukların % 4 civarı deniz yolu ile yapılmaktadır. Deniz yolu ile yapılan yolculuk miktarlarında önemli artışlar olmasına rağmen, İstanbul genelindeki yolculukların da artması nedeniyle, oransal miktar değişmemektedir. İstanbul ulaşımının gerçekleştirilmesi için yapılan planlamalarda 300 Km’nin üzerinde metro ağı yapılması planlanmaktadır. Toplu taşımanın omurgasını oluşturacak olan metro sisteminin deniz ulaşımı üzerine olan etkisi ise özellikle Boğaz geçişi metro hatlarının yapılması ile olumsuz etkileneceği bir gerçektir.

III) MARMARAY METROSUNUN DENİZ ULAŞIMINA ETKİSİ

İstanbul ulaşımının önemli bir halkasını oluşturan Marmaray Projesi yapım çalışmaları devam etmektedir. Bu projenin güzergahı, yolculuk miktarları, diğer demiryolu sistemlerine etkileri ve en önemlisi de deniz ulaşımına etkileri yeterince tartışılmış değildir. Marmaray Metrosunun yapımı ile yolculuk sürelerinin azalacağı, köprülerden geçecek araç miktarlarının azalacağı, saate tek yönde 75.000 yolcu taşıyabileceği, yapılan çeşitli toplantı ve tanıtım broşürlerinde yer almaktadır. Ancak, deniz ulaşımı üzerine etkileri konusu, yeterince tartışılmamıştır. 

Son zamanlarda, Marmaray Projenin yapımında belli aşamalarına gelinmiş olması ve bazı sorunların ortaya çıkmaya başlaması nedeniyle, projenin devamı olan Gebze ile Halkalı arasındaki diğer kesimlerin doğru güzergah olup-olmadığı, Demiryolları ve deniz ulaşımı üzerine olan olumsuz etkilerinin tartışılmaya başladığı görülmektedir. Bu projenin yapımına başlanmadan yapılması gereken inceleme ve değerlendirmelerin yeterince yapılmadığı, yapılan eleştiri ve ortaya çıkan problemlerin büyüklüğünden anlaşılmaktadır. Maalesef bu durum, ülkemizdeki diğer projeler içinde geçerlidir. “ Önce yapalım.. sonra bir çözüm bulur ve düzeltiriz “ mantığı ile yapılan birçok ulaşım yatırımının, geri dönüşü olmayan etkiler yaptıkları bilinen bir gerçektir.

Marmaray Projesinin olumsuz etkileyeceği ulaşım sektörlerinin başında, deniz ulaşımı gelmektedir.  Bunun sebebini anlamak için, Marmaray Projesinin geçtiği güzergaha ve ulaşım sürelerine bakmak yeterli olacaktır.

Yukarıda da ifade edildiği gibi İstanbul’daki deniz ulaşımının % 80’inin yapıldığı ve kar eden hatların tamamına yakınının bulunduğu, C Bölgesindeki iskelelerin neredeyse tamamından geçen Marmaray Projesindeki ulaşım sürelerine bakıldığında, iki yaka arasında yapılan deniz yolculuklarının olumsuz etkileneceği görülmektedir.

Yukarıda deniz ulaşımı için verilen yaklaşık zamanlarda, ilk zaman değeri; geminin denizdeki yolculuk süresini , ikinci zaman değeri ise geminin iskeleden ayrılması ve varışta iskeleye bağlanması için geçen süreleri göstermektedir. Metro ulaşımında ise yolcunun bekleme süresi, sık gelen trenler nedeniyle, 2-3 dakikayı geçmeyecektir. Trene binme süresi de dikkate alındığında, 3-4 dakikalık bir sürede yolcu trene binerek hareket edecektir. İnme yerinde ise herhangi bir zaman kaybı olmaksızın metrodan çıkacaktır. Ancak; metronun çok derinde olması halinde, 4-5 dakikalık metroya ulaşım süresi ve ayrılma süresi dahil edilebilir.

Yukarıdaki  rakamlardan da görüleceği üzere, iş ve alış veriş için yapılacak iki yaka arasındaki yolculuklarda zaman faktörü dikkate alındığında, yolculukların tamamına yakını Marmaray Metrosu ile yapılması beklenmektedir. Bu durumda da C Bölgesindeki deniz yolculuklarının % 80-90’a yakını azalacak ve sadece gezinti amaçlı deniz seferleri yapılacaktır ki bu durumda da deniz ulaşımın payı ve karlılığı çok düşük seviyelere inecektir.

Deniz ulaşımında meydana gelecek bu olumsuzluğu ve rekabet ortamını arttırmak için, Salacak Bölgesinin bir transfer merkezi haline dönüştürülmesi gerekmektedir.

IV) SALACAK TRANSFER MERKEZİ

4.1) KONUMU

Salacak Transfer Merkezi olarak kullanılması önerilen yer, Kız Kulesi karşısındaki Salacak Burnundan başlayarak, Harem’e doğru olan 500-600 metrelik sahil boyunca, denizden içeri doğru olan Salacak Koyu’nun bulunduğu yerdir. Salacak Transfer Merkezi Alanı, Harem’e 800-900 m ve Üsküdar Meydanı’na ise 900-1000 m mesafededir. D100 Karayolu’nun sona erdiği Harem’den Üsküdar’a giden Sahil Yolu üzerinde bulunan Salacak Transfer Merkezi Alanına karayolu ile ulaşmak ta çok kolaydır.

Salacak Transfer Merkezi Alanının en önemli özelliği, Avrupa Yakası’ndaki Sirkeci, Eminönü, Karaköy ve Kabataş’a en yakın yer olması ve Asya Yakasındaki ulaşım sistemleri ile çok kolay entegre olabilecek bir konumda olması nedeniyle, karşı sahile erişim süresi en kısa olan yer konumundadır. Salacak’tan Sirkeci’ye  2400 m, Eminönü’ne 2700 m, Karaköy’e 2500 m,Kabataş’a 1800 m ve Beşiktaş’a 2350 m mesafe bulunmaktadır. Bu konumu ile Salacak’tan Avrupa yakasındaki bu noktalara ulaşım süresi 8-12 dakika arasında sürecektir.

Salacak Transfer Merkezinde bulunacak olan iskeleler, hali hazırdaki Üsküdar ve Kadıköy İskelelerine göre de Avrupa Yakasındaki iskelelere daha yakındır. Örneğin; Üsküdar ile Eminönü arası 3950 m, Üsküdar ile Kabataş arası 2000 m ve Kadıköy ile Eminönü arası da 5900 m dir.  Üsküdar ile Beşiktaş arası 1650 m olup, Salacak’a nazaran daha yakında olup, gelecekte de daima tercih edilen bir hat olma özelliğini taşıyacaktır.

Bilindiği gibi Harem Arabalı Vapur İskelesinin bulunduğu yer, Haydarpaşa Dönüşüm Projesi kapsamında, İstanbul’a gelecek yolcu gemilerinin yanaşma yeridir. Bu nedenledir ki gerek Büyükşehir Belediyesi, gerekse merkezi idareye bağlı Demiryolları ve DLH gibi kurumlar, Harem’e bir transfer merkezi yapılmasına bu sebepten dolayı pek sıcak bakmadığı, zaman zaman Harem’e transfer merkezi yapılması önerisini değerlendirmeye dahi almamalarından anlaşılmaktadır. Salacak Transfer Merkezi Alanı ise Haydarpaşa Limanı Projesi Alanı dışında kalmaktadır.

Salacak Transfer Merkezi ile Avrupa Yakasındaki iskeleler arasındaki mesafenin kısa olması nedeniyle, Üsküdar-Beşiktaş Hattında olduğu gibi, 5 dakikada bir (yada belli sayıda yolcuyu alması halinde daha kısa aralıklarla yapılacak deniz seferlerinin toplam ulaşım süresini 10-15 dakikaya indirmesi ve en az 5 farklı yere direkt bağlantı sağlaması nedeniyle, Marmaray Metrosu ile Rekabet etme gücüne kavuşması mümkün olacaktır.

 
4.2) SALACAK TRANSFER MERKEZİNİN FAALİYETE GEÇEBİLMESİ İÇİN YAPILMASI GEREKEN ÇALIŞMALAR VE BEKLENEN FAYDALAR

a)  Salacak Transfer Merkezi’ni inşa edebilmek için, Salacak Koyu’nun Eski Salacak İskelesi ile Harem’e doğru olan yaklaşık 700 metrelik sahil bölümü, 150 metre genişliğinde doldurularak, 60.000 m2 lik bir meydan ve deniz terminal istasyon alanı elde edilebilir.

b)  doldurulacak olan deniz bölümündeki deniz derinliği, 5-10 m arasında değişmekte olup, dolgu sınırı, Harem’de bulunan Kılavuzluk Hizmetleri veren barınağın mendireği hizasına kadar olan bölümdür. Bu bölüm, mevcut deniz ulaşımını etkilememektedir.

c) Elde edilecek bu alana, İETT otobüsleri ve dolmuş (Minibüs+Taksi) lar için 15.000 m2’lik durak alanları ile 22.000 m2’lik özel otomobil sahiplerinin araçlarını park edip, toplu taşıma araçlarını kullanabilecekleri park alanları ve bu alanın altına raylı sistemler için istasyon alanları yapılabilir.

d) En az 8 iskelesi  olacak olan Deniz Terminal İstasyonu, doldurulması önerilen alanın kuzeyinde kalan Eski Salacak İskelesi’nin bulunduğu yere yapılabilir.

e) Deniz terminal iskelelerinin yapılacağı yerde bulunan mevcut balıkçı barınağı, Kız Kulesi’nin karşına taşınabilir.

f) E-5 Karayolu Harem’den Üsküdar  yönüne doğru 2x2 şeritli olarak sahil yolu adıyla devam etmektedir. Bu yol biraz daha genişletilerek, 2x3 şeritli hale getirilmesi ve transfer alanı önüne büyük bir eş düzey kavşak yaparak olası trafik sıkışıklıklarının önüne geçilebilir.

g) Bu proje ile birlikte yapılması gereken en önemli ulaşım yatırımı, Ümraniye yönünden Üsküdar istikametine doğru gelen trafiğin ve Beylerbeyi yönünden gelen Boğaziçi Sahil Yolundan trafiğin, Salacak Transfer Merkezi Alanına bağlantısının yapılabilmesidir.

h) Bu amaçla, Salacak ile Bağlarbaşı arasına 2500 m uzunluğunda ve 15 m genişliğinde bir yolu, Salacak’tan başlayacak olan ve 690 m boyunda bir tünel ve devamında Çavuşdere Vadisini takiben Bağlarbaşı’na bağlamak mümkündür.

i) Salacak-Bağlarbaşı Bağlantı Yolu aynı zamanda, Üsküdar Meydan Düzenlemesi kapsamında, Sahil yolunun kesintisiz ulaşımının sağlanmasında kullanılacak olan ve Üsküdar’ın çarşısı niteliğinde olan Uncular Caddesi’nin de ticari faaliyetler için daha güvenli bir alan olmasına neden olacak olup, Üsküdar Meydanı’nın yayalaştırılması çalışmalarına önemli bir katkısı olacaktır.

j) Salacak-Bağlarbaşı Bağlantı Yolu sayesinde, D100 karayolu’nun Sahil Yolu ve Bağlarbaşı yönüne kesintisiz bağlantısı yapılacaktır.

k) Salacak Transfer Merkezinin en önemli özelliği, tüm ulaşım sistemlerinin bu alan içerisinde olacak olmasıdır. Kara ulaşım sistemleri bağlantılarının bu alana uzatılabileceği gibi, metro sistemleri de bu alana bağlanabilir.

l) Bu amaçla, Üsküdar-Dudullu Metrosu Projesi, Üsküdar’dan Salacak’a 1300 m daha uzatılabilir. Yine aynı şekilde, D100 Karayolu altına yapılan Anadoluray Metrosu da Koşuyolu’ndan itibaren 2600 m uzatılarak, Salacak’a bağlanması mümkündür.

m) Yukarıda önerilen ulaşım sistemlerinin Salacak Transfer Merkezine ulaşması durumunda, bu kesimdeki deniz ulaşımının da etkin olarak kullanılması mümkün olacaktır.

n) Salacak Transfer Merkezinin yapımında çevre ve etki değerleri iyi araştırılmalıdır.

o) Raylı sistemlerin yaygınlaşması ile iş, ticaret ve alış-veriş için yapılacak olan yolculuklarda, zaman faktörü nedeniyle, deniz yolculuklarının fazla tercih edilmeyeceği gerçeği göz önüne alınarak, gelecekte; İstanbul’un 15-20 milyon turist ağırlayacağı yönündeki veriler dikkate alınmalı ve turistik turlara önem verilen bir yapılanmaya doğru, planlama yapılmalıdır.

p) Özellikle turistik gezilerin cazibe bölgeleri olacak olan, İstanbul Boğazı ve Haliç turları ile ilgili planlamalara şimdiden başlanmalıdır.

q) Yukarıdaki önerilerin yapılması ve Salacak Transfer Merkezinin hayata geçmesi durumunda, İstanbul Deniz Ulaşımının % 80’ini oluşturan C Bölgesi, yine aynı oranda tercih edilen bir deniz ulaşım sistemine kavuşmuş olacaktır. 

Yukarıda sıralanan hususlar karşısında, Vecdi Diker Çalışma Grubu olarak öncelikli görüşümüz, Bugünkü Harem Otogarı’nın bulunduğu alanın deniz ulaşımında, transfer merkezi olarak değerlendirilmesidir. Çeşitli sebeplerle bu mümkün olamayacaksa; Salacak’ta önerilen şekilde bir transfer merkezinin oluşturularak, İstanbul için son derecede önemli ve ayrıca tarihi bir önemi olan deniz ulaşımının etkinliğinin korunup, olabildiğince geliştirilmesidir.

Üsküdar’dan Sirkeci’ye olan mesafe 3950 m, Kabataş’a olan mesafe 2000m  ve Kadıköy’den Sirkeci’ye olan mesafe 5900 m olup,
Salacak Transfer Merkezi’nin diğer iskelelere göre konumunu gösteren uydu fotoğrafı

Üsküdar’dan Sirkeci’ye olan mesafe 3950 m, Kabataş’a olan mesafe 2000m  ve Kadıköy’den Sirkeci’ye olan mesafe 5900 m olup,
Salacak Transfer Merkezi’nin diğer iskelelere göre konumunu gösteren uydu fotoğrafı

Salacak Transfer Merkezi’nin genel yerleşimi ve ulaşım sistemlerinin  bağlantıları

Salacak Transfer Merkezi’nde önerilen yapılar